Við höfum oft heyrt um helstu áhættuþætti hjarta- og æðasjúkdóma hátt kólesteról, háan blóðþrýsting, reykingar og hreyfingarleysi.
En á undanförnum árum hefur vaxandi fjöldi rannsókna sýnt að það er annar þáttur sem spilar stærra hlutverk en áður var talið: langvarandi bólga í líkamanum.
Þessi „hljóði“ áhættuþáttur veldur sjaldan áberandi einkennum en getur smám saman unnið á hjartanu og æðakerfinu. Í þessum pistli skoðum við hvað bólgur eru, hvernig þær tengjast hjartasjúkdómum og hvernig við getum sjálf haft áhrif á þær.
Hvað eru bólgur og hvenær verða þær hættulegar?
Bólga er í eðli sínu varnarkerfi líkamans. Hún verður til þegar líkaminn þarf að verja sig gegn sýkingu, skaða eða ertingu. Þegar við meiðum okkur, fáum hita eða veikjumst, er bólgan þar til að hjálpa.
En þegar hún verður langvarandi heldur líkaminn áfram að framleiða bólguefni þó engin sýking eða hætta sé til staðar. Þetta veldur smávægilegum, stöðugum skaða á frumum og vefjum og meðal annars í æðaveggjum hjartans.
Þannig geta bólgur orðið eins konar „bakgrunnshávaði“ í líkamanum sem við tökum ekki eftir, en veikir æðar, truflar blóðflæði og eykur líkur á hjartaáfalli eða heilablóðfalli.
(Ridker et al., PMC 2023)
Þegar æðarnar bólgna innan frá
Innst í slagæðum líkamans er þunnt frumulag sem kallast æðaþel (endothelium). Það stjórnar flæði næringarefna og verndar æðarnar gegn skemmdum.
Þegar bólga blossar upp í líkamanum geta þessi frumur orðið viðkvæmar, þannig að fita og hvít blóðkorn safnast upp í æðaveggnum. Þar myndast fituskellur í æðinnni sem þrengja æðarnar og geta rofnað með skelfilegum afleiðingum, hjartaáfalli eða heilablóðfalli.
(Libby et al., Science Direct 2021)
Það er ekki alltaf stærðin á fituskellunni sem skiptir mestu, heldur hvort hún er stöðug eða bólgin. Bólgin fituskella getur rifnað og myndað blóðtappa sem stíflar æðina á augabragði.
(Ottawa Heart Institute, 2023)
Hverjir eru helstu bólguvaldar?
Rannsóknir sýna að hærri gildi bólgumarka eins og C-hvarfbundins próteins (CRP) og interleukin-6 (IL-6) tengjast aukinni áhættu á hjarta- og æðasjúkdómum.
Helstu áhrifaþættir eru:
- Óhollt mataræði – mikið af unnum matvælum, sykri og transfitum
- Reykingar og áfengi
- Hreyfingarleysi
- Langvinn streita og svefnleysi
- Ofþyngd eða sykursýki
Þessir þættir viðhalda stöðugri bólgusvörun sem veikir hjartað yfir tíma.
(Frontiers in Cardiovascular Medicine, 2023)
Einnig hefur komið í ljós að með aldrinum eykst bólguviðbragð líkamans, fyrirbæri sem vísindamenn kalla aldurstengd bólga eða inflamm-aging. Það þýðir að það er afar mikilvægt að huga enn betur að mataræði, hreyfingu og svefni þegar árin færast yfir.
(JACC, 2021)
Hvað getum við gert til að draga úr bólgum?
Það góða við bólgur er að við höfum raunveruleg áhrif á þær með einföldum lífsstílsbreytingum:
Hreyfing og jafnvægi
Regluleg hreyfing minnkar bólgu, bætir efnaskipti og styrkir ónæmiskerfið. Það þarf ekki mikla áreynslu dagleg ganga, hjólreiðar eða sund eru frábær byrjun.
Bólguminnkandi mataræði
Matur sem unnin er úr jurtaríkinu, ferskir ávextir, grænmeti, hnetur, fiskur og ólífuolía hafa bólguminnkandi áhrif.
Mataræði á borð við miðjarðarhafsmataræðið hefur sýnt fram á minni bólgumarkara og betri hjartaheilsu.
(Sjá tengdan pistil: Miðjarðarhafsmataræðið og hjartað)
Streita og svefn
Langvarandi streita heldur líkamanum í viðbragðsstöðu sem ýtir undir bólgur. Að læra að slaka á með djúpöndun, hugleiðslu eða róandi rútínu fyrir svefn getur haft mælanleg áhrif á bólgumarkara.
(Sjá: Hugleiðsla og hjartaheilsu)
Læknisráð og eftirfylgni
Ef þú ert í áhættuhópi er gott að ræða við lækni um mælingar á CRP og öðrum bólgumörkum. Ný lyf sem beinast að bólgusvörun eru í þróun og gætu í framtíðinni orðið hluti af meðferð við hjartasjúkdómum.
(AHA Journals, 2024)
Að lokum
Bólgur eru eins og glóð eða lítill eldur sem logar undir yfirborðinu og oftast án þess að við finnum fyrir honum, en með tímanum getur hann haft mikil áhrif á hjartað.
Góðu fréttirnar eru að við getum sjálf slökkt á hluta af þessum eldi með einföldum, daglegum venjum. Með því að hreyfa okkur reglulega, borða næringarríkan mat, sofa vel og minnka streitu, gefum við hjartanu bestu mögulegu skilyrði til að starfa af krafti.
Smá breytingar geta haft mikil áhrif fyrir hjartað þitt.
Björn Ófeigs.
Tengt efni:
Tengsl mataræðis við langvarandi bólgur
Ólífuolía góð fyrir hjartað og langvarandi bólgur
Tengsl gigtarsjúkdóma og hjarta- og æðasjúkdóma
Bólguhamlandi mataræði sem lykill að betri hjartaheilsu
Heimildir
Ridker PM. Inflammation in Cardiovascular Disease: A Comprehensive Review. PMC. 2023.
Libby P, et al. Inflammation and cardiovascular disease: From mechanisms to therapeutics. Science Direct. 2021.
The Role of Inflammation in Heart Disease. American Heart Association. 2023.
Systemic inflammation and health outcomes in adults receiving treatment for atherosclerotic cardiovascular disease. European Heart Journal. 2024.
Inflammation biomarkers are associhttps://www.frontiersin.org/journals/cardiovascular-medicine/articles/10.3389/fcvm.2023.1175174/fullated with incidence of CVD. Frontiers in Cardiovascular Medicine. 2023.
