Við tengjum blóðsykur yfirleitt fyrst og fremst við sykursýki. En sannleikurinn er sá að blóðsykurinn okkar sveiflast allan daginn hjá okkur öllum, hvort sem við erum með sykursýki eða ekki.
Nýjar rannsóknir sýna að miklar og tíðar sveiflur í blóðsykri geta haft bein áhrif á hjartað, aukið bólgur og valdið skemmdum í æðakerfinu. Þetta fyrirbæri kallast glycemic variability og er orðið eitt áhugaverðasta umræðuefnið í hjarta- og efnaskiptalækningum.
Af hverju skipta sveiflur á blóðsykri máli?
Venjulegar, hóflegar sveiflur eftir máltíð eru eðlilegur hluti af lífinu. Vandinn kemur þegar sveiflurnar verða miklar, hraðar eða tíðar t.d. þegar blóðsykur rýkur upp eftir sykraða máltíð og fellur svo hratt aftur.
Þetta getur haft áhrif á líkamann á marga vegu:
- það setur álag á insúlínkerfið,
- eykur bólgu og oxunarálag,
- og veikir æðaveggina smám saman.
Í mörgum rannsóknum (2022–2025) má sjá að miklar blóðsykursveiflur geta verið skaðlegri fyrir hjartað en stöðugt hár blóðsykur. Það segir ansi mikið.
Bólga og oxunarálag – tengingin við hjarta og æðasjúkdóma
Þegar blóðsykur hækkar hratt fer líkaminn í nokkurs konar „viðvörunarham“. Bólguboðefni aukast, oxunarálag eykst og æðarnar bregðast við með því að herpast saman og verða viðkvæmari. Ef þetta gerist oft, eða daglega, fara að myndast smáar skemmdir í æðaveggnum sem geta þróast í æðakölkunarbreytingar.
Fólk með miklar blóðsykursveiflur sýnir oftar:
- hærra CRP (bólgumark),
- skemmdir í æðaþeli,
- lakari blóðfitustjórnun,
- og meiri hættu á hjartaáfalli og heilablóðfalli.
Þessi mynd sést ekki bara hjá fólki með sykursýki hún er líka algeng hjá fólki með forstig sykursýki, fitulifur eða truflanir vegna streitu. Og það sem meira er, ótrúlega oft hjá fólki sem telur sig vera „algjörlega heilbrigt“.
Hvernig geta sveiflur valdið hjartaáfalli?
Hjartaáfall verður þegar kransæð þrengist eða lokast. Blóðsykursveiflur geta:
- hraðað uppsöfnun fituskella í æðaveggjum,
- gert skellurnar óstöðugri,
- aukið líkurnar á blóðtappa,
- og haft áhrif á hjartavöðvann sjálfan.
Þetta er í raun svipuð mynd og við sjáum við háan blóðþrýsting: það eru sveiflurnar sjálfar sem valda mestum skaða.
Glycemic variability – nýr áhættuþáttur í hjartaheilsu
Hjartalæknar og innkirtlafræðingar horfa í dag ekki bara á langtímablóðsykur (HbA1c), heldur líka á stöðugleika blóðsykursins.
Tveir einstaklingar með sama HbA1c geta verið í gjörólíkri áhættu eftir því hvort blóðsykurinn er stöðugur eða hoppandi.
Rannsóknir frá 2023–2025 sýna að miklar sveiflur:
- tvöfalda áhættu á hjartaáfalli,
- versnandi horfur hjá fólki með hjartabilun,
- og auka dánartíðni bæði hjá sykursjúkum og þeim sem eru ekki með sykursýki.
Þetta skýrir af hverju stöðugar glúkósumælingar (CGM) eru orðnar vinsælar þar sem þær sýna mynd sem við sáum ekki áður.
Hvernig minnkum við blóðsykursveiflur?
Sem betur fer eru sveiflurnar eitthvað sem við getum haft áhrif á, oft með einföldum skrefum.
Góð ráð fyrir flesta:
- Borða reglulegar máltíðir og ekki bíða of lengi á milli.
- Velja trefjaríka fæðu og prótein með hverri máltíð.
- Forðast miklar sykur- og hveitimáltíðir án jafnvægis.
- Taka stuttan göngutúr eftir mat en það getur gert kraftaverk.
- Sofa nóg og draga úr streitu.
Fyrir fólk með sykursýki eða forstig:
- Hafa mögulega aðgang að stöðugri blóðsykurmælingu (CGM).
- Endurskoða lyfjameðferð með lækni ef sveiflur eru miklar.
- Auka trefjar og prótein þegar kolvetnin eru meira í forgrunni.
Að lokum
Blóðsykursveiflur eru ekki bara tölur heldur segja okkur mikið um álag á líkamann og áhættu á hjarta- og æðasjúkdómum. Nýjustu rannsóknir sýna að þetta er sjálfstæður áhættuþáttur, jafnvel hjá fólki sem er ekki með sykursýki. Með því að jafna út sveiflurnar, jafnvel aðeins, getum við dregið úr bólgum, verndað æðakerfið og létt undir með hjartanu.
Þessar einföldu aðgerðir geta breytt miklu.
Björn Ófeigs.
Heimildir
Alfieri V., The Role of Glycemic Variability in Cardiovascular Disorders. PMC. 2021. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8395057
Belli M. o.fl., Glucose variability: a new risk factor for cardiovascular disease. Acta Diabetologica. 2023. https://link.springer.com/article/10.1007/s00592-023-02097
Martinez M. o.fl., Glycemic variability and cardiovascular disease in patients with type 2 diabetes. BMJ Open Diabetes Research & Care. 2021. https://drc.bmj.com/content/9/1/e002032
Hsu J.C. o.fl., Long‐Term Visit‐to‐Visit Glycemic Variability as a Predictor of Cardiovascular Outcomes. JAHA. 2023. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/JAHA.122.025438
Saisho Y., Glycemic Variability and Oxidative Stress: A Link between Glycemic Variability and Vascular Damage. IJMS. 2014. https://www.mdpi.com/1422-0067/15/10/18381
