Margir kannast við að vakna á morgnana með aðeins hraðari púls eða ákveðna spennu í líkamanum, jafnvel áður en kaffið er komið í bollann. Það er alls ekki tilviljun.

Hjarta og æðakerfi fylgja nefnilega ákveðnum dægursveiflum, þar sem líkaminn undirbýr sig fyrir daginn löngu áður en við opnum augun.

Þessar sveiflur skipta meira máli en margir halda og tengjast meðal annars því að hættan á hjartaáföllum er meiri á ákveðnum tímum dags.

Líkaminn byrjar daginn áður en þú vaknar

Á meðan við sofum er líkaminn í nokkurs konar „viðgerðarham“. Blóðþrýstingur lækkar, púlsinn róast og streituhormón eru í lágmarki.

En um klukkutíma áður en þú vaknar fer líkaminn smám saman að undirbúa sig fyrir daginn:

• hormónastarfsemi eykst
• taugakerfið verður virkara
• hjartað fer að slá hraðar

Þetta gerist sjálfkrafa og án þess að við verðum vör við það.

Cortisol – náttúrulega vekjaraklukkan

Eitt lykilhormón í þessu ferli er cortisol, oft kallað streituhormón.

Á morgnana hækkar cortisol hratt eða svokallað cortisol awakening response. Þetta hjálpar líkamanum að:

• vakna og verða meira vakandi
• hækka blóðþrýsting
• auka blóðsykur
• undirbúa líkamann fyrir daginn

Þetta er eðlilegt og nauðsynlegt. En hjá sumum getur þessi hækkun orðið meiri en æskilegt er, sérstaklega ef streita er mikil eða svefn ekki nægilega góður.

Blóðþrýstingur hækkar

Samhliða hækkun cortisol hækkar blóðþrýstingur líka á morgnana.

Þetta kallast „morgunblóðþrýstings“ hækkun (morning surge) og felur í sér:

• aukinn þrýsting í æðum
• meiri samdrátt í slagæðum
• aukið álag á hjartað

Hjá flestum er þetta eðlilegt ferli. En hjá fólki með:

• háan blóðþrýsting
• æðakölkun
• hjarta- og æðasjúkdóma

getur þetta verið viðkvæmur tími dagsins.

Rannsóknir hafa sýnt að þessi „morgunhækkun“ tengist aukinni áhættu á hjarta- og æða vandamálum.

Af hverju eru hjartaáföll algengari á morgnana?

Það er vel þekkt að hjartaáföll og heilablóðföll eru algengari snemma morguns, sérstaklega á bilinu kl. 6–12.

Ástæðan liggur í samspili nokkurra þátta:

• hækkun blóðþrýstings
• aukinn hjartsláttur
• meiri storknun blóðs
• aukin virkni í sympatíska taugakerfinu

Blóðið verður á þessum tíma örlítið líklegra til að storkna, á sama tíma og álag á hjarta og æðar eykst.

Samkvæmt British Heart Foundation eru þessar dægursveiflur ein helsta skýringin á þessari auknu áhættu og morgnana.

Hvað getum við gert?

Við getum ekki breytt líffræðilegri klukku líkamans  en við getum haft áhrif á hvernig hann bregst við henni:

Passaðu upp á svefninn
Góður og reglulegur svefn hjálpar til við að halda dægursveiflum í jafnvægi.

Dragðu úr streitu
Langvinn streita getur ýkt morgunhækkun á cortisol og blóðþrýstingi.

Taktu lyf á réttum tíma
Hjá sumum skiptir tímasetning blóðþrýstingslyfja máli (í samráði við lækni).

Byrjaðu daginn rólega
Að stökkva beint inn í stress og álag getur aukið álagið á hjartað.

Að lokum

Hjartað „vaknar“ í raun á undan okkur. Líkaminn er búinn að setja allt af stað – hormón, púls og blóðþrýsting áður en við opnum augun.

Þetta er eðlilegt og mikilvægt ferli. En það er líka áminning um að morgnarnir eru viðkvæmur tími fyrir hjarta- og æðakerfið, sérstaklega hjá þeim sem eru með undirliggjandi vandamál.

Kannski er því ekki svo galið að gefa sér aðeins meiri tíma á morgnana, hjartað er jú búið að vera að vinna sína vinnu löngu áður en við hellum í fyrsta kaffibollann.

Björn Ófeigs.

Heimildir

British Heart Foundation – Does circadian rhythm affect the heart?
https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/research/circadian-rhythm-heart
Almenn umfjöllun um dægursveiflur og áhrif þeirra á hjartaheilsu.

Muller JE, et al. Circadian Variation in the Frequency of Onset of Acute Myocardial Infarction. New England Journal of Medicine, 1985.
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJM198511213132103
Klassísk rannsókn sem sýndi topp í upphafi hjartaáfalla frá um kl. 6 til hádegis.

Kario K. Morning Surge in Blood Pressure and Cardiovascular Risk. Hypertension, 2010.
https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/HYPERTENSIONAHA.110.157149
Vandað yfirlit um morgunhækkun blóðþrýstings og tengsl hennar við hjarta- og æðaráhættu.

Martino TA, et al. Circadian Regulation of Cardiac Arrhythmias and Cardiovascular Disease. Circulation Research, 2024.
https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCRESAHA.123.323513
Nýleg yfirlitsgrein um hvernig dag/nætursveiflur tengjast hjartsláttartruflunum og öðrum hjarta- og æðaatburðum.